Geologia regionalna to wiedza o głównych rysach budowy geologicznej regionów Ziemi, zazwyczaj przedstawiana na tle ogólnej historii geologicznej i tektoniki płyt. Zajmuje się ona badaniem jednostek geologiczno-strukturalnych wchodzących w skład poszczególnych regionów, ich historią geologiczną i budową, dając podstawy powierzchniowej i wgłębnej kartografii geologicznej.

Każda jednostka geologiczno-strukturalna posiada określoną stratygrafię, tektonikę, charakterystykę magmatyzmu i procesów metamorficznych oraz charakterystyczne złoża i bogactwa naturalne.
Można powiedzieć, że geologia regionalna jest kluczem do rozszyfrowania geodynamicznej historii poszczególnych regionów, a jej podstawowym zadaniem jest rozpoznanie budowy geologicznej kraju.




Przekroje geologiczne przez bruzdę śródpolską

Geologia regionalna wiąże się ściśle z geologią dynamiczną (fizyczną), obejmującą elementy różnych nauk geologicznych badających procesy geologiczne: ich przyczyny, mechanizmy, przebieg i bezpośrednie skutki. Odwołuje się też do geologii historycznej, zajmującej się odtwarzaniem i chronologią zdarzeń geologicznych na Ziemi.

Ważnym elementem regionalnych badań geologicznych jest tektonika, badająca ruchy i odkształcenia skorupy ziemskiej oraz ich skutki (diastrofizm). Istotne miejsce zajmuje paleogeografia, mająca za zadanie odtwarzanie stosunków geograficzno-fizycznych w poszczególnych okresach historii Ziemi, rekonstrukcje przemieszczeń lądów i mórz, ukształtowania powierzchni (hypsometria), oraz interpretacje paleobatymetrii, układu sieci rzecznej itd.

Dla celów geologii regionalnej wykorzystuje się zdjęcia lotnicze i satelitarne. Interpretacje takich zdjęć pozwalają na identyfikację zarówno powierzchniowych, jak i wgłębnych struktur geologicznych i tektonicznych. W wyniku zestawienia danych regionalnych, tworzy się modele paleogeograficzne i tektoniczne poszczególnych obszarów, oraz konstruuje mapy i przekroje geologiczne.
Wiedza, z zakresu geologii regionalnej to podstawa dla wstępnego planowania prac geologicznych i górniczych oraz szczegółowych badań budowy wgłębnej obszaru.

Cele geologii regionalnej

Podstawą rozpoznania wgłębnej budowy geologicznej są otwory wiertnicze i regionalne badania geofizyczne: sejsmiczne, grawimetryczne i magnetyczne. Dostarczają one informacji, wykorzystywanych w dalszych studiach geologicznych dla poszczególnych obszarów.




Mapa geologiczna centralnej Polski (bez utworów kenozoiku)

Zadania wykonywane w ramach badań regionalnych to przede wszystkim opracowania z zakresu kartografii geologicznej, a więc regionalne syntezy kartograficzne wykonywane w formie atlasów, map i przekrojów geologicznych. To również analizy basenów sedymentacyjnych, w wariancie podstawowym i złożowym (głównie dla celów poszukiwań ropy naftowej i gazu), regionalne opracowania monograficzne, syntetyzujące budowę geologiczną oraz regionalne bazy danych geologicznych.
W ostatnich latach szerokie zastosowania mają komputerowe metody konstruowania map w oparciu o modele numeryczne. Pozwalają one na tworzenie dokładnych powierzchniowych i wgłębnych map litofacjalnych, map strukturalnych, map miąższości, map przedstawiających rozkład parametrów zbiornikowych, jak również umożliwiają one dwu- i trójwymiarową interpretację stratygraficzną, strukturalną i litofacjalną w obrębie analizowanych regionów.




Schemat architektury depozycyjnej w dewonie obszaru pomorsko-kujawskiego

Analizy basenów sedymentacyjnych obejmują nowoczesne profilowania sedymentologiczne, badania mikroskamieniałości, badania stratygraficzne, oparte na najnowszych metodach z zakresu stratygrafii zdarzeniowej i sekwencyjnej, modelowania historii termicznej i subsydencji, jedno- i dwuwymiarowe modelowania tektonicznej ewolucji basenów osadowych i orogenów.
Jest tu także miejsce na analizy współczesnej geodynamiki, tj. pomiarów reżimów i kierunków naprężeń tektonicznych.




Procesy diagenetyczne w profilu czerwonego spągowca otworu Unisław 4

Aspekt naftowy analizy basenów sedymentacyjnych uwzględnia badania materii organicznej, analizy geochemiczne, badania diagenezy i porowatości skał oraz modelowania systemów naftowych. Pozwala to na odtworzenie historii termiki basenu naftowego oraz modelowanie generowania i ekspulsji węglowodorów ze skał potencjalnie macierzystych.
Badania tektoniczne umożliwiają uzyskanie przestrzennego modelu obszaru, zawierającego złoża ropy naftowej i gazu.

Geologia regionalna Polski

W związku ze zróżnicowaną budową geologiczną Polski, spowodowaną jej położeniem na styku głównych struktur tektonicznych Europy, można wyróżnić trzy podstawowe jednostki tektoniczne:

>wschodnioeuropejską platformę prekambryjską,

>obszary fałdowań paleozoicznych,

>alpejskie pasmo fałdowe południowej Polski.

Te trzy podstawowe jednostki dzielą się na mniejsze, w zależności od historii i budowy geologicznej. Przykładowo, w obrębie alpejskiego pasma fałdowego wyróżniamy Karpaty i zapadlisko przedkarpackie. Natomiast obszar fałdowań paleozoicznych dzieli się na Sudety wraz z ich przedpolem, platformę paleozoiczną i waryscyjskie zapadliska orogeniczne.
Na obszarze Polski występują też jednostki cechsztyńsko-mezozoiczne, takie jak na przykład - niecka szczecińsko-uniejowsko-miechowska, niecka brzeżna czy wał śródpolski. Są to różne jednostki geologiczno-strukturalne, których granice w większości przypadków są przyjęte umownie.

W obrębie, wszystkich tych jednostek, można wyróżnić jeszcze mniejsze jednostki. Te główne lub podrzędne jednostki stanowią podstawowe obszary zainteresowania regionalnych badań geologicznych.

Przyszłość geologii regionalnej

Ważnym kierunkiem dalszych działań geologii regionalnej powinny być zintegrowane, interdyscyplinarne badania geologiczne poszczególnych regionów, wykorzystujące przy pomocy różnych metod badawczych bogactwo materiału wiertniczego i geofizycznego. Będą one prowadzić do nowoczesnego opracowania budowy geologicznej Polski.
Ze względu na ogromny rozwój cyfrowych metod analizy i obróbki danych, możliwe stanie się modelowanie dynamiki i ewolucji struktur geologicznych, zmierzające do skonstruowania cyfrowego, przestrzennego modelu budowy wgłębnej obszaru Polski. W tym celu przewiduje się wykorzystywanie szeregu programów komputerowych oraz Systemu Informacji Geograficznej (GIS).

 Krzysztof Leszczyński